واقف نباشند ، از حفظ قراءتى بود ايشان را بىفهم ( 1 ) . كلبي گفت : قراءت و كتابت ندانند ، و دليل بر اين قول رسول است - عليه السّلام : نحن امّة امّيّة لا نكتب و لا نحسب ، ما امّتىايم [ امّى ] ( 2 ) كه ننويسيم و حساب نكنيم ، و شاعر گويد : له امّة سمّيت في الزّبو ر امّيّة هى خير الامم اهل علم خلاف كردند كه چرا آنان را كه كتابت ننويسند و چيزى ندانند خواندن ، امّى خوانند . بهرى گفتند : منسوب است با امّت ، يعنى جماعت عامّه ، و عامّه قراءت و كتابت ندانند . و بعضى ديگر گفتند كه : منسوب است با امّت كه خلقت باشد ، من قول الاعشى : و إنّ معاوية الاكرمي ن حسان الوجوه طوال الامم يعنى بر اصل خلقت مانده‌اند چيزى نياموخته‌اند . و « تا » براى « يا » ى نسبت بيفگنده‌اند ، چنان كه در نسبت با بصره و كوفه گويند : بصرىّ و كوفىّ ، تا فرق باشد ميان « يا » ى نسبت و « يا » ى اضافت . بهرى دگر گفتند : منسوب است با امّ كه مادر باشد ، مادرىاند ، يعنى بر اصل ولادت مادر مانده‌اند ، چيزى نياموخته‌اند و براى آن كه كتابت [ 104 - پ ] از شأن مردان است از شأن زنان نيست . * ( لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ ) * ، كتاب ندانند إلَّا امانىّ . در امانىّ خلاف كردند . أبو روق و ابو عبيده گفتند : إلَّا تلاوة عن ظهر قلوبهم إلَّا آنچه از بر مىخوانند ، و « تمنّى » ، تلاوت باشد ، من قوله تعالى : إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِه ( 3 ) . . . ، اى إذا تلا القى في تلاوته ، چون او چيزى خواندى شيطان در ميان ( 4 ) القا كردى و چيزى در ميان انداختى ( 5 ) ، شاعر گويد : تمنّى كتاب اللَّه أوّل ليلة و آخره لاقى حمام المقادر حسن گفت : مراد به امانىّ تمنّاست ، يعنى تمنّاى باطل مىكنند ، من قولهم :

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها : بلا فهم . ( 2 ) . اساس : ندارد ، از مج افزوده شد . ( 3 ) . سورهء حج ( 22 ) آيهء 52 . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها آن . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها و .